Zelftranscedentie en adolescentie

De Duitse socioloog Hans Joas stelt dat iedereen of je nu gelovig bent of niet ervaringen heeft van ‘zelfoverstijging’ ofwel ‘zelftranscedentie’. En die ervaringen bepalen onze waarden. Met zijn onderzoek wil hij het seculariseringsverhaal herroepen. Dagblad Trouw sprak de hoogleraar. Young & Holy citeert een paar fragmenten en stelt er enkele vragen bij als het gaat om de adolescentie.

Wat verstaat u onder zelftranscedentie?
‘Hiervoor moeten we beginnen bij ‘het zelf’. Dat is ons niet gegeven bij de geboorte. Als kind ontwikkelen we een reflectieve relatie tot onszelf: we leren ‘ik’ zeggen. Zo ontstaan in onze eerste levensjaren zelfbegrip en een min of meer stabiel zelfbeeld. Maar hiermee houdt onze ontwikkeling als persoon niet op. In de loop van ons leven ervaren we keer op keer dat de denkbeeldige grenzen die we om dat zelf heen trokken, open gaan. Dit noem ik de intense ervaringen van zelftranscendentie die het zelf kunnen transformeren. Denk aan een wandeling door het bos waarbij je je één voelt met de natuur. Mogelijk verandert die ervaring je houding tegenover de omgeving, waardoor je er minder instrumenteel mee omgaat. Of verliefd worden, ook dit laat ons zelf niet onberoerd. Soms worden deze belevingen religieus genoemd. Misschien ervaar je jouw geliefde als de incarnatie van goddelijke liefde of als gezonden door God.’

Waarom interpreteren we deze ervaringen niet altijd als religieus? ‘
‘Dat danken we aan onze geschiedenis. Enkele eeuwen geleden waren weinig Europeanen bewust niet-religieus of atheïst. Het was ook riskant om als zodanig herkenbaar te zijn. Natuurlijk had je mensen die onverschillig stonden tegenover religie en niet naar de kerk gingen. Maar dat was geen uitgewerkt wereldbeeld. In de achttiende eeuw begon de opmars van de seculiere optie, die goed is beschreven door de Canadese filosoof Charles Taylor.’

Hoe gaven niet-gelovigen vanaf die periode uitdrukking aan ervaringen van zelftranscendentie?
‘Daarvan getuigen vele teksten. Zelfs de eigentijdse atheïst Richard Dawkins spreekt over de sublieme oneindigheid van de kosmos. Veel mensen gebruiken doorlopend niet-religieuze taal voor deze belevingen, terwijl gelovigen zich daar wel van bedienen. Maar we hebben het wel over hetzelfde soort ervaringen. Mensen begrijpen elkaar over tijden en culturen heen. Wij kunnen diep ontroerd raken door het lezen van een Russische roman uit de negentiende eeuw.’

Kunnen we deze ervaringen cultiveren?
‘Christenen tonen dankbaarheid voor de kracht van hun geloof in het gebed. Zij ervaren deze intensiteit als een gift. Soms bidden ze voor een sterker geloof, wat niet-gelovigen nogal paradoxaal vinden. Maar rituelen stabiliseren of versterken overtuigingen en dat geldt ook voor seculiere overtuigingen. De massabijeenkomsten van de arbeidersbeweging op 1 mei hebben altijd een vergelijkbaar effect gehad op de deelnemers. Samen met vele gelijkgestemden ervaren ze hoe fantastisch de toespraken van hun leiders zijn. En hoe het hogere doel van hun beweging opnieuw tot leven wordt gewekt in hun geest.’

Vragen voor ouders, docenten en jongerenwerkers:

  • Herken jij dat een zelftranscedente ervaring impact heeft (gehad) op je waarden? Kun je dat verklaren?
  • Veel mensen gebruiken doorlopend niet-religieuze taal voor deze belevingen, terwijl gelovigen zich daar wel van bedienen. Maar we hebben het wel over hetzelfde soort ervaringen.’ Ben je het (on)eens met deze uitspraak? Leg uit.
  • Young & Holy vraagt jongeren al jaren naar hun ‘Godmoment’, jongeren mogen daarbij zelf definiëren wat hun ‘Godmoment’ is. Zou je ‘Godmoments’ kunnen zien als vormen van zelftranscedentie? Waarom wel/niet?
Bron: Trouw.nl
Share

Geef een reactie